Suid-Afrikaners word op een slag uit feitlik elke rigting geknyp aangesien ekonome verwag dat die Suid-Afrikaanse Reserwebank (SARB) vandag rentekoerse sal verhoog.
Dit kom omdat verbruikers reeds sukkel met krimpende salarisse, stygende lewenskoste en toenemende skuld. Suid-Afrika se wesensinflasiekoers het in April tot 4% gestyg – ‘n hoogtepunt van 19 maande – terwyl PayInc gesê het Mei-inflasie sal na verwagting verder styg tot sowat 4,6%.
Die meeste ekonome en markkommentators verwag nou dat die SARB hierdie week rentekoerse met 25 basispunte sal verhoog, wat die prima uitleenkoers van 10,25% tot 10,50% sal verhoog.
Data wat vrygestel is voor vanmiddag se rentekoersbesluit van die monetêrebeleidskomitee skets ‘n al hoe donkerder prentjie vir huishoudings, met hoër verdieners wat nou meer as hul maandelikse salarisse bestee om skuld te diens, terwyl die koopkrag van lone tot die laagste vlak in twee jaar gedaal het.
Terselfdertyd styg voedsel-, brandstof- en elektrisiteitskoste steeds vinniger as inkomste, werkloosheid bly bo 32%, en jonger Suid-Afrikaners betree vroeër skuldberading namate finansiële druk vererger.
101% van wat?
Die jongste DebtBusters-skuldindeks vir die eerste kwartaal van 2026 het bevind dat verbruikers wat meer as R50 000 per maand verdien nou elke maand 101% van hul huistoename vereis om skuld te diens, terwyl hul skuld-tot-inkomste-verhouding tot 303% geklim het – die hoogste van enige inkomstegroep.
Benay Sager, uitvoerende hoof van DebtBusters, het aan IOL gesê dat baie verbruikers in hierdie inkomstegroep in werklikheid agter raak met skuldterugbetalings sodat hulle steeds noodsaaklikhede soos kos en water kan bekostig.
Sager het ook gesê opeenvolgende rentekoersverlagings en toegang tot aftreespaargeld deur die tweepotstelsel het tydelike finansiële verligting aan baie huishoudings gebied.
Sager het egter gewaarsku dat inflasionêre druk gekoppel aan die Midde-Ooste-konflik en stygende oliepryse weereens die finansiële druk op verbruikers verhoog. “Wat konsekwent bly, is dat skuldlas verhoog word, en inkomstegroei hou nie tred met stygende koste nie,” het hy gesê.
Kredietkaarte
Die verslag het bevind Suid-Afrikaners maak toenemend staat op ongesekureerde lenings om te oorleef, met ‘n rekord van 96% van skuldberadingsaansoekers wat nou ‘n persoonlike lening het, terwyl 61% ‘n betaaldag- of eenmaandlening gehad het.
Die gemiddelde aantal kredietooreenkomste per aansoeker het tot 8,5 per persoon gestyg – die hoogste vlak sedert 2017 – wat ‘n groeiende afhanklikheid van veelvuldige leners voorstel.
DebtBusters het ook bevind dat ongesekureerde skuld onder verbruikers wat meer as R50 000 per maand verdien, sedert 2021 met 99% gestyg het, wat inflasie en salarisgroei ver oortref het.
Laerinkomstehuishoudings het intussen ‘n ander vorm van druk in die gesig gestaar. DebtBusters het gesê skuldvlakke onder laerinkomsteverbruikers het met ‘n kwart gedaal, maar grootliks omdat baie toegang tot krediet verloor eerder as om finansieel gesonder te word.
Vir verbruikers wat tussen R10 000 en R20 000 per maand verdien, gaan byna ‘n derde van besteebare inkomste nou na voedsel alleen.
Inkomste gaan agteruit
Afsonderlike data van die jongste PayInc Netto Salaris Indeks het ook getoon dat Suid-Afrikaners se salarisse toenemend nie tred hou met inflasie nie. PayInc het bevind dat die gemiddelde nominale netto salaris in April 2026 tot R21 228 gedaal het – 0,6% laer as Maart en 0,5% laer as ‘n jaar tevore.
Nadat inflasie verreken is, het reële salarisse – wat weerspieël wat verbruikers werklik met hul verdienste kan koop – met 1,2% maand-tot-maand en 2,7% gedaal vergeleke met April 2025, tot R20 244, die laagste reële salarisvlak wat in twee jaar aangeteken is.
“Die skerp verswakking in die ekonomiese vooruitsigte ná die uitbreek van die Midde-Ooste oorlog is reeds besig om deur te syfer na die arbeidsmark,” het onafhanklike ekonoom Elize Kruger gesê.
“Die kombinasie van verlangsamende salarisgroei en stygende inflasie skep ‘n moeilike omgewing vir salaristrekkers,” het Kruger gesê. “Huishoudings word terselfdertyd uit verskeie rigtings geknyp, met hoër brandstofpryse, stygende lewenskoste en die groeiende moontlikheid van hoër rentekoerse.”
Staan vas
Lara Hodes, hoofekonoom van Investec, het gesê die SARB sal waarskynlik voorkomend optree om te keer dat inflasierisiko’s verbonde aan stygende oliepryse in die ekonomie verskans word.
“Die SARB sal waarskynlik hierdie week koerse met 25bp tot 7% verhoog, en sal voorkomend optree om te verhoed dat enige tweederonde-effekte in inflasie ingebed raak,” het Hodes gesê. Dit is die poliskoers wat die bank gebruik en is etlike persentasiepunte laer as prima.
Lerato Ntuli van Anchor Capital het gesê inflasierisiko’s bly “skeef na die onderstebo” en waarsku dat langdurige konflik in die Midde-Ooste wêreldwye oliepryse hoog kan hou en kan voortgaan om deur te voer in binnelandse brandstof- en vervoerkoste.
Tog het Harry Scherzer van Future Forex gesê ‘n hoër-vir-lange rentekoers-omgewing kan help om die rand te ondersteun en ingevoerde inflasierisiko’s wat aan brandstof- en energiepryse gekoppel is, te verminder.
Kristof Kruger van Prescient Securities het gesê markte het reeds grootliks ‘n verhoging van 25 basispunte ingeprys, met beleggers wat nou gefokus het op of die Reserwebank aandui dat meer verstramming kan volg indien inflasie en oliepryse hoog bly.
Kruger het egter gesê die SARB “dui nie die einde van die siklus aan nie”.
Nie ons skuld nie
Samuel Seeff van Seeff Property Group het egter die Reserwebank versoek om nie koerse te verhoog nie, met die argument dat die onlangse inflasiepiek hoofsaaklik deur eksterne druk gedryf word eerder as oormatige verbruikersvraag.
“Die hoër inflasie word grootliks ingevoer. Dit is nie die skuld van verbruikers wat oorbestee in die ekonomie nie,” het Seeff gesê. Hy het gewaarsku dat nog ‘n koersverhoging verdere druk kan plaas op huishoudings wat reeds sukkel met skuldkoste en stygende lewenskoste.
Die arbeidsmark toon ook toenemende tekens van spanning.
Volgens die Kwartaallikse Arbeidsmagopname is 345 000 werksgeleenthede in die eerste kwartaal van 2026 verlore, terwyl Suid-Afrika se werkloosheidskoers tot 32,7% gestyg het vanaf 31,4% in die vorige kwartaal.
“Die arbeidsmark het reeds 2026 op die agtervoet begin,” het Kruger gesê.
Kruger het bygevoeg: “Met onsekerheid oor die globale en plaaslike ekonomiese vooruitsigte wat na verwagting vir ‘n geruime tyd sal voortduur, sal baie besighede waarskynlik ‘n wag-en-sien-benadering aanneem … Dit kan beleggingsbesluite, arbeidsmaguitbreiding en verdiensteverwagtinge vir die res van 2026 negatief beïnvloed.”
IOL BESIGHEID
