Suid-Afrika se ekonomie bly sterk gevorm deur konsentrasiepatrone wat tydens apartheid geskep is, met dominante firmas wat steeds groot dele van sleutelbedrywe beheer.
Dit is ten spyte daarvan dat Suid-Afrika dekades in demokrasie is, volgens die Mededingingskommissie se jongste Concentration Tracker-verslag.
Die verslag sê die struktuur van die ekonomie was “grotendeels die gevolg van ‘n markstruktuur wat uit die apartheidstydperk geërf is, wat nasionale kampioene ondersteun het om selfstandigheid te ontwikkel en uiterlike beleggings beperk het, maar ook die meerderheid burgers uitgesluit het van deelname aan die ekonomie”.
Parks Tau, minister van handel, nywerheid en mededinging, het gesê die bevindinge toon dat konsentrasie in Suid-Afrika “’n erfenis is”.
“Die apartheidsekonomie is doelbewus en sistematies ontwerp om eienaarskap te konsentreer, om die meerderheid uit te sluit en om die oorheersing van ‘n klein elite te verskans,” het Tau by die bekendstelling van die verslag gesê.
Aanhoudende kwessie
Tau het bygevoeg dat “daardie argitektuur nie met demokrasie ontbind het nie. Dit duur voort – in wie markte beheer, in wie toegang tot finansiering kan kry, in wie toegelaat word om te groei, en in wie uitgesluit word.”
Die verslag het 228 subsektore regoor die ekonomie ontleed deur belastingdata van meer as 450 000 firmas tussen 2017 en 2021 te gebruik.
Terwyl die kommissie gesê het daar is tekens van verbetering, bly konsentrasievlakke hoog oor groot dele van die ekonomie. Luidens die verslag is 21,5% van subsektore wat in 2017 ontleed is, as hoogs gekonsentreerd geklassifiseer. Teen 2021 het dit tot 17% gedaal.
Die verslag het egter ook bevind dat in 46% van subsektore, die top drie firmas steeds ten minste 40% van omset beheer teen 2021. Hoogs gekonsentreerde nywerhede het die meeste gebly in vervaardiging, mynbou, elektrisiteit, gas en water, en vervoer en berging.
Ondermyn werksgeleenthede
Die kommissie het gewaarsku dat hoë konsentrasie mededinging onderdruk, deelname deur kleiner ondernemings beperk en werkskepping ondermyn. Suid-Afrika se werkloosheidskoers het pas met 0,2 persentasiepunte tot 32,7% toegeneem.
“Hoë vlakke van konsentrasie ondermyn groei en werkskepping deur hoë pryse af te dwing op intermediêre produkte of dienste wat deur stroomaf nywerhede gebruik word en deur marktoegangsversperrings op te lê wat entrepreneurs en mededingende firmas uitsluit om in daardie markte uit te brei,” sê kommissaris Doris Tshepe.
Die kommissie het ook bevind dat mikro-, klein- en medium-ondernemings volgens getal 97% van ondernemings in die ekonomie uitmaak, maar slegs 22% van omset in 2021. Groot firmas het intussen net 3% van ondernemings verteenwoordig, maar 78% van omset beheer.
Onderdruk groei
Die verslag wys daarop dat Suid-Afrika se deelnamevlakke vir kleinsakeondernemings ver onder die gemiddeldes van die Organisasie vir Ekonomiese Samewerking en Ontwikkeling bly, waar kleiner firmas ongeveer 50% tot 60% van toegevoegde waarde bydra.
Tau het gesê konsentrasie “onderdruk groei”, “smoor mededinging” en “maak werksgeleenthede dood”. Die kommissie het ook gewaarsku dat dominante firmas dekonsentrasie mettertyd moeiliker kan maak om te bereik.
Dit het bevind dat hoogs gekonsentreerde sektore met “vermoedelik dominante” firmas meer geneig is om gekonsentreerd te bly as sektore waar verskeie groot firmas teen mekaar meegeding het.
Die verslag het gesê die bevindinge ondersteun die behoefte aan breër hervormings buite mededingingsafdwinging alleen, insluitend die verwydering van regulatoriese hindernisse wat verhoed dat kleiner ondernemings uitbrei.
IOL BESIGHEID
