Die vraag na deeltiteleiendomme bly ‘n dominante kenmerk van Suid-Afrika se residensiële eiendomsmark.
Volgens ooba Huislenings se oobarometer Q4 2025 het 66% van individuele koop-om-te-verhuur-beleggers wat in 2025 om huislenings aansoek gedoen het, deeltiteleiendomme gekies, met die vraag wat die afgelope vyf jaar geleidelik toegeneem het oor beleggers- en eienaar-bewonersegmente.
Terwyl deeltitelskemas kopers bekostigbaarheid en sekuriteit bied, kan dispute in gedeelde leefomgewings ontstaan as verwagtinge nie goed bestuur word nie.
Deeltiteleienaarskap werk die beste wanneer almal hul rol en verantwoordelikhede verstaan,” sê Smee. “Probleme ontstaan tipies wanneer kommunikasie breek of wanneer eienaars nie ten volle bewus is van die reëls wat hul skema beheer nie.
Verstaan eienaars se regte
Alhoewel eienaars verantwoordelikhede het om hul individuele afdelings in stand te hou, het hulle ook duidelik gedefinieerde regte ingevolge die Wet op Deeltitelskemasbestuur. Dit sluit in:
- Die reg op goed versorgde gemeenskaplike areas, befonds deur heffings.
- Die reg om onregmatige of verkeerde heffings te betwis en terugbetaling te eis waar toepaslik.
- Die reg op toegang tot korporatiewe rekords, insluitend begrotings, finansieel verklarings en vergaderingnotules.
Eienaars is dikwels bewus van wat hulle moet betaal, maar nie altyd bewus van waarop hulle geregtig is nie. Om jou regte te ken, maak dit baie makliker om dispute kalm en vinnig op te los.
Algemene geskille in deeltitelskemas
Dispute binne deeltitelskemas is geneig om bekende patrone te volg, met die mees algemene konflikareas:
- Instandhouding en herstelwerk, veral waar dit onduidelik is of die kwessie met gemeenskaplike eiendom of ‘n privaat gedeelte verband hou.
- Finansieel meningsverskille, soos heffingsverhogings, spesiale heffings, reserwefondsbydraes, of kommer oor hoe fondse bestuur word.
- Reëltoepassing, insluitend geraasklagtes, troeteldiere, parkering, korttermynverhuring en gebruik van gedeelde ruimtes.
- Grensmuurgeskille tussen naburige eiendomseienaars.
- Trustee-gedrag, waar eienaars voel besluite is inkonsekwent of buite die trustees se gesag.
Dit is nie ongewone probleme nie. In die meeste gevalle is hulle hanteerbaar as hulle vroeg en deur die korrekte kanale aangespreek word.
Beste praktyk vir geskilbeslegting
Baie dispute kan intern opgelos word as beide partye bereid is om konstruktief betrokke te raak. Trustees moet in goeie trou en in die beste belang van die regspersoon optree, en eienaars moet die interne proses toelaat om te werk voordat die saak eskaleer.
Die beste benadering volg hierdie formaat:
Kommunikasie en interne oplossing
Die eerste stap in die oplossing van enige deeltitelgeskil moet direkte betrokkenheid wees. Eienaars moet hul bekommernisse skriftelik by die trustees of besturende agent indien, die kwessie uiteensit en die relevante bestuurs- of gedragsreëls verwys.
Trustees speel ook ‘n belangrike rol in die voorkoming van dispute: Deursigtige kommunikasie, akkurate rekordhouding en konsekwente toepassing van reëls help om vertroue te bou en wrywing binne skemas te verminder. In sekere gevalle kan die instelling van ‘n dispuutbeslegtingskomitee wat uit onpartydige eienaars bestaan voordelig wees, aangesien hulle die situasie objektief kan hersien en ‘n aanbeveling kan maak.
Betrek die gemeenskapskemas-ombudsdiens (CSOS)
As interne betrokkenheid misluk, kan die Gemeenskapskema-ombudsdiens (CSOS) kwessies oplos soos:
- Heffingsgeskille en spesiale heffings
- Onderhoudsmislukkings of misbruik van skemafondse
- Afdwinging van skemareëls
- Bewerings van onbehoorlike trustee-gedrag
CSOS is die praktiese volgende stap vir kleiner of eenvoudige dispute. Sy uitsprake is wetlik bindend, en die proses is oor die algemeen vinniger en meer bekostigbaar as litigasie.
Betrek die howe
‘n Onlangse uitspraak van die Hooggeregshof van Appèl het bevestig dat daar nie van eienaars en regspersone vereis word om CSOS-prosesse uit te put voordat hulle die howe nader nie. Dit is relevant vir meer komplekse of hoë-waarde geskille.
Die uitspraak gee eienaars meer buigsaamheid. Alhoewel hofaksie nooit die eerste keuse behoort te wees nie weens koste en tyd, is dit belangrik om te weet dat CSOS nie die enigste roete is wat beskikbaar is nie.
Wenke vir geskilbeslegting
Die doeltreffendste geskilbeslegtingstrategieë fokus op praktiese uitvoerbaarheid eerder as konfrontasie. Dit sluit in:
- Bemiddeling, hetsy deur CSOS of private bemiddelaars, om wedersyds aanvaarbare uitkomste te bereik.
- Hersiening van beheerdokumente om te verseker dat dispute in ooreenstemming met goedgekeurde reëls aangespreek word.
- Soek vroeg regsadvies in in sake rakende bestuur, heffings of trustee-wangedrag.
- Wysiging van skemareëls, waar nodig, om herhalende dispute te voorkom.
Met deeltiteleienaarskap wat aanhou groei, is dit noodsaaklik om die reëls en weë vir geskille te verstaan wanneer belê word. Die steunstrukture is daar; eienaars moet net weet hoe en wanneer om dit te gebruik.
* Smee is die HUB van Only Realty Property Group.
PERSOONLIKE FINANSIES
